Ali Adnan Menderes Kimdir?

Ali Adnan Menderes (1899, Aydın – 17 Eylül 1961, İmralı), 1950-1960 yılları arasında kesintisiz olarak 10 yıl boyunca yürütmenin başında bulunmuş; sanayiden tarıma, dış politikadan imar hamlelerine kadar Türkiye'nin sosyo-ekonomik yapısını kökten dönüştüren icraatlara imza atmıştır.

1. Çocukluk, Gençlik ve Eğitim Yılları

Adnan Menderes, 1899 yılında Aydın'ın Koçarlı ilçesine bağlı Çakırbeyli köyünde dünyaya geldi. Babası Katipzadeler ailesinden tahrirat katibi İbrahim Ethem Bey, annesi ise Kırım Türklerinden Aydın'ın köklü toprak sahibi ailelerinden Hacı Ali Paşa'nın kızı Tevhide Hanım'dır.

Küçük yaşta hem annesini hem babasını kaybeden Menderes, çocukluğunu dindar ve disiplinli bir kadın olan babaannesi Fıtnat Hanım'ın yanında geçirdi. Tek kız kardeşi Melike de erken yaşta vefat edince ailesinden tek varis olarak kaldı.

• Eğitimi: İlköğreniminin ardından İzmir İttihat ve Terakkî İdadisi'nde okudu. Orta ve lise öğrenimini İzmir Kızılçullu Amerikan Koleji'nde tamamladı.

• Milli Mücadele Dönemi: I. Dünya Savaşı sonlarında askerlik eğitimini İstanbul Maltepe Talimgâhı'nda tamamlayarak yedek subay oldu. İzmir'in işgali üzerine Aydın bölgesine geçerek birkaç arkadaşıyla birlikte Ayyıldız Direniş Örgütü'nün kurulmasında etkin rol oynadı. Söke ve çevresinde yürütülen milli direniş hareketlerine katıldı. İstiklal Savaşı'ndaki üstün hizmetlerinden ötürü Kırmızı Şeritli İstiklâl Madalyası ile ödüllendirildi.

• Hukuk Eğitimi: Gençlik yıllarında çiftçilikle uğraşan Menderes, milletvekili seçildikten sonra da öğrenimini sürdürdü ve 1935 yılında Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi'nden mezun oldu.

İzmir'in köklü ailelerinden Evliyazade Fatma Berin Hanım ile evlenen Adnan Menderes'in bu evlilikten Yüksel, Mutlu ve Aydın adlarında üç oğlu dünyaya gelmiştir.

2. Siyasete Girişi ve Muhalefet Yılları

Adnan Menderes’in aktif siyasi yaşamı, 1930’lu yılların başında Türkiye’nin çok partili hayata geçiş denemeleriyle başladı.

Serbest Cumhuriyet Fırkası ve CHP Dönemi

• 1930: Ali Fethi Okyar başkanlığında kurulan Serbest Cumhuriyet Fırkası'nın (SCF) Aydın il örgütünü kurdu ve il başkanı oldu. SCF'nin kendini feshetmesinden sonra Mustafa Kemal Atatürk ile Aydın ziyareti sırasında tanıştı. Atatürk'ün dikkatini çeken Menderes, CHP'ye davet edildi.

• 1931 - 1945: 1931 seçimlerinde CHP Aydın Milletvekili olarak Meclis'e girdi. IV, V, VI ve VII. dönemlerde kesintisiz milletvekilliği yaptı. Bu süreçte TBMM'de bütçe ve kanun komisyonlarında raportörlük ve parti müfettişliği görevlerini üstlendi.

Dörtlü Takrir ve Demokrat Parti’nin Kuruluşu (1945)

Menderes'in parti içi muhalefeti 1944-1945 yıllarında belirginleşti. Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu görüşmelerinde özel mülkiyete ve serbest teşebbüse yönelik kısıtlamalara kararlılıkla karşı çıktı.

7 Haziran 1945 tarihinde Celâl Bayar, Fuad Köprülü ve Refik Koraltan ile birlikte CHP Meclis Grubuna "Dörtlü Takrir" olarak bilinen önergeyi verdi. Önerge; yurttaşların hak ve hürriyetlerinin tam olarak sağlanmasını, Meclis denetiminin anayasal esaslara göre yürütülmesini ve parti için demokratikleşmeyi talep ediyordu.

Önergenin reddedilmesi ve Menderes'in basında bu ilkeleri savunması üzerine, 25 Eylül 1945'te arkadaşlarıyla birlikte CHP'den ihraç edildi.

7 Aralık 1945'te Demokrat Parti (DP) kuruldu. DP’nin "Yeter! Söz Milletindir" parolasıyla başlattığı siyasi yürüyüş, Türk demokrasisinde yeni bir çığır açtı. Menderes, güçlü hitabeti ve halkla doğrudan kurduğu samimi diyalog sayesinde kısa sürede muhalefetin en etkili figürü haline geldi.

3. Başbakanlık Dönemi ve İcraatları (1950 - 1960)

14 Mayıs 1950 tarihinde yapılan genel seçimlerde Demokrat Parti %52,7 oy alarak büyük bir zafer kazandı. Cumhurbaşkanlığına Celâl Bayar’ın seçilmesinin ardından hükümeti kurma görevi Adnan Menderes’e verildi. Menderes, 10 yıl boyunca 5 ayrı kabine kurarak kesintisiz başbakanlık yaptı.

İç Politika ve Sosyo-Müessesevi Adımlar

• Milli ve Manevi Değerler: Hükümetin ilk icraatlarından biri, 16 Haziran 1950'de Arapça ezan okunması üzerindeki yasağı kaldırmak oldu. Din eğitimi üzerindeki kısıtlamalar esnetildi, İmam-Hatip Okulları ve Yüksek İslam Enstitüleri faaliyete geçirildi.

• Ordu İçindeki Yeniden Yapılanma: İktidara geldikten hemen sonra, 6 Haziran 1950'de üst komuta kademesinde re'sen emeklilik düzenlemeleriyle sivil otoritenin üstünlüğü pekiştirilmeye çalışıldı.

Sanayi, Tarım ve Kalkınma Hamleleri

Menderes dönemi, Türkiye’nin altyapı ve sanayi alanında en hızlı büyüdüğü dönemlerden biridir. Yıllık ortalama ekonomik büyüme %8 civarında gerçekleşmiştir.

• Tarımda Mekanizasyon: Marshall Planı ve devlet teşvikleriyle tarımda traktör kullanımı katlanarak arttı, ekilebilir araziler genişletildi ve çiftçinin alım gücü yükseltildi.

• Dev Enerji ve Sanayi Projeleri: Seyhan, Sarıyar, Hirfanlı barajları inşa edildi; çimento, şeker ve tekstil fabrikaları ülkenin dört bir yanına yayıldı. Vakıflar Bankası (1954) ve Türkiye Petrol Anonim Ortaklığı (TPAO) kuruldu.

• Ulaşım ve İmar: Karayolları Ağı geliştirilerek köyler şehirlere bağlandı. İstanbul'da Barbaros Bulvarı, Vatan Caddesi, Millet Caddesi ve Edirne Asfaltı (E-5) gibi dev ulaşım aksları açıldı.

• Eğitim: Orta Doğu Teknik Üniversitesi (ODTÜ), Karadeniz Teknik Üniversitesi (KTÜ) ve Erzurum Atatürk Üniversitesi kurularak yükseköğretim Anadolu'ya yayıldı.

Dış Politika ve Uluslararası İlişkiler

• NATO Üyeliği (1952): Kore Savaşı'na Türk Tugayı'nın gönderilmesi kararının ardından Türkiye, 18 Ocak 1952'de Kuzey Atlantik Paktı'na (NATO) tam üye olarak kabul edildi.

• Bölgesel İttifaklar: Sovyet tehdidine karşı Balkan Paktı (1954) ve Orta Doğu'da Bağdat Paktı (1955 - daha sonra CENTO) hayata geçirildi.

• Kıbrıs Davası ve TMT: EOKA terörüne karşı Kıbrıs Türkünün can güvenliğini sağlamak amacıyla 1957'de Menderes'in talimatıyla Türk Mukavemet Teşkilatı (TMT) kuruldu. Dışişleri Bakanı Fatin Rüştü Zorlu ile yürütülen diplomasi neticesinde Zürih ve Londra Antlaşmaları (1959) imzalanarak garantörlük hakkı elde edildi ve bağımsız Kıbrıs Cumhuriyeti'nin temelleri atıldı.

4. 1959 Uçak Kazası ve Mucizevi Kurtuluş

17 Şubat 1959 tarihinde Kıbrıs Antlaşması'nı imzalamak üzere Londra'ya giden Adnan Menderes ve Türk heyetini taşıyan Türk Hava Yolları'na ait uçak, Gatwick Havalimanı yakınlarında sis nedeniyle düştü.

Aralarında Basın-Yayın Genel Müdürü Sever Şerifgörgil ve Başbakanlık Özel Kalem Müdürü Muzaffer Ersü'nün de bulunduğu 14 kişi hayatını kaybetti. Menderes ise kazadan mucizevi bir şekilde hafif yaralarla kurtuldu. Bu olay, Menderes'in halk nezdindeki sevgisini ve prestijini en üst seviyeye çıkardı.

5. 27 Mayıs 1960 Darbesi ve Yassıada Yargılamaları

27 Mayıs 1960 sabahı, Kendilerini "Milli Birlik Komitesi" olarak adlandıran bir grup subay askeri darbe yaparak ülke yönetimine el koydu, TBMM'yi feshetti ve anayasayı askıya aldı.

Eskişehir gezisi sırasında tutuklanan Başbakan Adnan Menderes, Cumhurbaşkanı Celâl Bayar ve tüm DP milletvekilleri Yassıada’ya götürüldü.

• Yüksek Adalet Divanı: Darbeciler tarafından kurulan özel mahkemede 592 sanık 9 ay 27 gün boyunca yargılandı.

• Karar ve İdamlar: Yargılamalar sonucunda 15 kişi idama mahkûm edildi. Dışişleri Bakanı Fatin Rüştü Zorlu ve Maliye Bakanı Hasan Polatkan 16 Eylül 1961'de, Başbakan Adnan Menderes ise 17 Eylül 1961 Pazar günü saat 13:21’de İmralı Adası’nda idam edildi.

6. İtibarın İadesi ve Anıtmezar

Yassıada mahkemelerinin taraflı tutumu ve doğal hâkim ilkesini ihlal etmesi, verilen kararların kamu vicdanında derin bir yara olarak kalmasına neden oldu.

• 1990 Hukuki İade: 11 Nisan 1990 tarihinde TBMM tarafından kabul edilen 3623 sayılı kanunla, Adnan Menderes, Fatin Rüştü Zorlu ve Hasan Polatkan'ın hukuki itibarları tamamen iade edildi.

• Anıtmezara Nakil: 17 Eylül 1990 tarihinde düzenlenen devlet töreniyle naaşları İmralı'dan alınarak İstanbul Vatan Caddesi'nde yaptırılan Anıtmezara nakledildi.

Günümüzde İzmir Adnan Menderes Havalimanı, Aydın Adnan Menderes Üniversitesi ve Türkiye'nin pek çok ilindeki bulvar, cadde ve okullar, demokrasi şehidi Adnan Menderes'in adını yaşatmaktadır.